Dziecko przysposobione to małoletni, którego sytuację prawną ukształtowano tak, jakby był biologicznym potomkiem przysposabiającego – powstaje między nimi trwały stosunek zbliżony do pokrewieństwa. Status ten wpływa na władzę rodzicielską, nazwisko, dziedziczenie i obowiązek alimentacyjny. Zobacz, co to oznacza w świetle polskich przepisów.
Czym jest dziecko przysposobione w świetle prawa?
Przysposobienie – nazywane również adopcją – to instytucja uregulowana przede wszystkim w art. 114–127 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dzięki niej osoba małoletnia staje się w sensie prawnym dzieckiem osoby przysposabiającej, choć nie łączy ich pokrewieństwo biologiczne. Nowa więź jest trwała i upodabnia się do relacji rodzica z dzieckiem.
Przysposobienie to prawna forma ustanowienia więzi rodzicielskiej – dziecko zyskuje pozycję zbliżoną do biologicznego potomka.
W praktyce oznacza to, że między adoptującym a adoptowanym powstają prawa i obowiązki typowe dla rodziny. W zależności od rodzaju adopcji dotychczasowe powiązania z rodziną pochodzenia mogą zostać zerwane, utrzymane w części albo całkowicie zniesione.
Jakie są rodzaje adopcji?
Polskie prawo wyróżnia trzy podstawowe formy: pełną rozwiązywalną, pełną nierozwiązywalną (całkowitą) oraz niepełną. W doktrynie można też spotkać adopcję wspólną, dokonywaną jednocześnie przez małżonków.
Różnice między nimi dotyczą przede wszystkim trwałości więzi z biologiczną rodziną oraz możliwości cofnięcia orzeczenia:
| Rodzaj adopcji | Wpływ na więzi z rodziną biologiczną | Możliwość rozwiązania |
| Pełna rozwiązywalna | Wygasa władza rodzicielska biologicznych rodziców; dziecko wchodzi do nowej rodziny | Możliwe przez sąd na wniosek strony, prokuratora, Rzecznika Praw Obywatelskich lub Rzecznika Praw Dziecka |
| Pełna nierozwiązywalna (całkowita) | Trwale ustają więzi z rodziną pochodzenia; sporządza się nowy akt urodzenia | Brak możliwości rozwiązania |
| Niepełna | Powstaje stosunek między adoptującym a dzieckiem, ale dotychczasowe więzi pozostają | Możliwe; może też zostać przekształcona w pełną |
W adopcji wspólnej dziecko adoptują razem oboje małżonkowie. Prawo nie dopuszcza przy tym wspólnej adopcji przez osoby żyjące w konkubinacie lub związku partnerskim.
Jakie warunki trzeba spełnić, aby adoptować dziecko?
Kandydatem na rodzica adopcyjnego może zostać osoba pełnoletnia, posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych, a także odpowiednie kwalifikacje osobiste. Sąd bada też, czy kandydat daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków rodzicielskich.
Adopcja może dotyczyć wyłącznie osoby małoletniej, a więc takiej, która nie ukończyła 18. roku życia i nie pozostaje w związku małżeńskim. W szczególnych przypadkach granica ta może być niższa.
Zdolność, wiek i sytuacja osobista
Kandydat powinien spełniać łącznie kilka warunków:
- mieć ukończone 18 lat,
- mieć pełną zdolność do czynności prawnych,
- nie być pozbawionym władzy rodzicielskiej wobec innego małoletniego,
- posiadać stabilne warunki materialne i mieszkaniowe,
- cieszyć się dobrym stanem zdrowia pozwalającym na opiekę nad dzieckiem,
- wykazywać odpowiednią różnicę wieku w stosunku do adoptowanego.
Wymóg różnicy wieku nie jest sztywno określony liczbą lat. Przyjmuje się, że powinna być zbliżona do tej, jaka naturalnie dzieli rodziców i dzieci.
Adopcji może dokonać także osoba samotna, choć wówczas sąd i ośrodek adopcyjny weryfikują kandydata wyjątkowo starannie. Takim osobom zwykle proponuje się raczej starsze dzieci niż niemowlęta.
Zgody wymagane w toku adopcji
Jeśli dziecko ukończyło 13. rok życia, potrzebna jest jego zgoda, chyba że nie jest w stanie pojąć istoty adopcji lub żądanie zgody byłoby sprzeczne z jego dobrem. Zgoda rodziców biologicznych również bywa konieczna, o ile nie zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej, nie są nieznani lub nie żyją.
Zgoda rodziców biologicznych nie może zostać udzielona wcześniej niż po upływie 6 tygodni od urodzenia dziecka.
Przy adopcji dziecka małżonka przez ojczyma lub macochę potrzebna jest także zgoda tego małżonka, czyli drugiego rodzica biologicznego. Jeżeli biologiczny ojciec zachował władzę rodzicielską, a nie zgadza się na adopcję, matka może najpierw wystąpić o pozbawienie go tych praw.
Jak przebiega procedura adopcyjna?
Adopcja następuje wyłącznie na drodze sądowej. Zgodnie z art. 585 § 1 KPC adopcję dziecka ustanawia się na wniosek osoby zainteresowanej, składany w sądzie rejonowym. Sąd po przeprowadzeniu rozprawy orzeka na podstawie art. 586 § 1 KPC.
Wniosek i kompletowanie dokumentów
Postępowanie rozpoczyna się od złożenia wniosku o adopcję. Do sądu trzeba dołączyć między innymi:
- odpis aktu urodzenia dziecka,
- odpis aktu małżeństwa lub inny dokument stanu cywilnego kandydata,
- zaświadczenie o niekaralności z Krajowego Rejestru Karnego,
- zaświadczenie o zatrudnieniu i dochodach,
- zaświadczenie lekarskie o braku przeciwwskazań do opieki,
- opinię kwalifikacyjną oraz świadectwo ukończenia szkolenia adopcyjnego.
W przypadku adopcji dziecka małżonka lub bliskiego krewnego część tych dokumentów bywa zbędna, a samą procedurę można skrócić.
Rola ośrodka adopcyjnego
Kandydaci na rodziców adopcyjnych przechodzą kwalifikację, w ramach której odbywają spotkania z psychologami i pedagogami. Ośrodek adopcyjny organizuje też szkolenie, a po jego ukończeniu wydaje opinię i świadectwo. Długie kolejki na te szkolenia potrafią wydłużyć całą sprawę nawet do 2–3 lat.
Przebieg postępowania sądowego
Sąd rodzinny ocenia, czy zostały spełnione wszystkie przesłanki. Może też zlecić wywiad środowiskowy kuratorowi sądowemu. Przy adopcji pełnej nierozwiązywalnej konieczne jest ustalenie statusu prawnego dziecka, w tym czy biologiczni rodzice zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej lub wyrazili zgodę.
Jakie skutki prawne wywołuje adopcja?
Najważniejsza zmiana dotyczy władzy rodzicielskiej. Przy adopcji pełnej i całkowitej biologiczni rodzice tracą tę władzę, a przejmuje ją osoba adoptująca. Przy adopcji niepełnej biologiczni rodzice zachowują swoje prawa, ale obowiązek alimentacyjny spoczywa w pierwszej kolejności na adoptującym.
Kolejna kwestia to nazwisko. Zgodnie z art. 122 § 2 KRO dziecko adoptowane przez małżonka otrzymuje nazwisko, które nosiłyby dzieci zrodzone z tego małżeństwa. Sąd może jednak postanowić o nazwisku dwuczłonowym, gdy zażąda tego dziecko za zgodą adoptującego.
Zmienia się także dziedziczenie. Przy adopcji pełnej dziecko dziedziczy po adoptującym jak biologiczny potomek. Przy adopcji niepełnej dziedziczy po adoptującym na równi z jego dziećmi, ale nie nabywa praw do spadku po krewnych adoptującego.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Co to znaczy, że dziecko jest przysposobione?
To prawne uznanie małoletniego za dziecko osoby przysposabiającej, które tworzy trwały stosunek podobny do relacji rodzic-dziecko.
Jakie są rodzaje adopcji przewidziane w polskim prawie?
Wyróżnia się adopcję pełną rozwiązywalną, pełną nierozwiązywalną (całkowitą) oraz niepełną; istnieje też adopcja wspólna dokonywana przez małżonków.
Jak adopcja wpływa na więzi z rodziną biologiczną?
W zależności od rodzaju adopcji więzi z rodziną pochodzenia mogą zostać utrzymane częściowo, wygasnąć lub zostać trwale zerwane.
Kto może zostać rodzicem adopcyjnym?
Kandydat musi być pełnoletni, mieć pełną zdolność do czynności prawnych, odpowiednie warunki materialne i zdrowotne oraz zapewniać właściwą różnicę wieku względem dziecka.
Czy adoptowane dziecko musi wyrazić zgodę na adopcję?
Jeśli ma ukończone 13 lat, jego zgoda jest zwykle wymagana, chyba że nie rozumie znaczenia adopcji lub zgoda byłaby sprzeczna z jego dobrem.
Jak przebiega procedura adopcyjna?
Postępowanie toczy się przed sądem na wniosek zainteresowanego, poprzedzone kwalifikacją i szkoleniem w ośrodku adopcyjnym oraz zebraniem wymaganych dokumentów.
Jakie są skutki prawne adopcji dla władzy rodzicielskiej, nazwiska i dziedziczenia?
Przy adopcji pełnej biologiczni rodzice tracą władzę rodzicielską, dziecko zwykle przyjmuje nazwisko obowiązujące w małżeństwie adoptującym, a dziedziczy jak biologiczny potomek; w adopcji niepełnej rodzice biologiczni zachowują prawa, a obowiązek alimentacyjny ciąży najpierw na adoptującym.
